Dinin Sosyolojik Rolü Nedir?

Tipolojik bakımdan dinin toplum karşısında üç farklı tutumu vardır:

1-Olumlu tutum (Attitude affirmative)

Bu durum ve tutum, din ve dünya teşkilatları aynı olan grupların ayırdedici bir niteliğidir. Ulusal dinlerle, İslamiyet, lamaizm ve Vatikan Katolikliği bu tutumun aydınlat cı örnekleridir. Burada din topluma karşı olumlu bir durum takınmıştır.

2-Olumsuz tutum (Attitude negative):

Koyu sofuluk (Ascetisme radical) bu tutumun tipik bir örneğidir. Budizm ve bazı islam tarikatları, bozguncu yobazlık, keşişlik (monachisme), çilecilik  ve  benzerleri  hu  sıradadır.  Burada   din   topluma   karşı   menfi bir durum takınmıştır.

3-Seçmeli tutum (Attitude dun realisıne selectif)

Bu tutum dini grupları nitelik ve nicelik bakımından sınırlandırır. İslamdaki Emrü Dünya (dünya işleri), Emrü Ahiret (ahiret veya din işleri), hıristiyanlığın ilk demeçlerinde ifadesini bulan din ve dünya  (devlet) işlerinin ayırımı huna ilişkin örneklerdir.

Dini cemaat tiplerinin karşılaştırmalı bir etüdü, zorunlu olarak onların kuruluş sebeplerini, özel anlamlarını ve üyeleri üzerinde yaptığı etkileri inceler. Başka bir deyişle, yalnızca sosyolojik olan bir araştırmayı grubun kendini yorumlaması olan ideoloji ve yapısı üzerindeki incelemelerle tamamlamak gerekir. Burada ideoloji sözü, sübjektif ve sınırlı olarak dar anlamda değil, teorik bir açıklama ve grubun kendini vasıflama ve açıklaması olarak geniş anlamda alınmalıdır.

Yalnızca psikolojik veya yalıuzea sosyolojik olan bir yorum tek yönlü ve eksiktir. Bu türlü  yorum, bir  şekil veya grubun  çatı ve yapısını anlamaya yol verse hile tek başına onu bütün yönleriyle açıklayamaz ve muhtevasını ortaya koyamaz. Bir grubun ileri sürdüğü dini değerlerin psikolojik veya sosyolojik çözümlemesi, grup üzerinde etki yapan değerlerin ancak bir başlangıcı olarak alınabileceğini gösterir. Grup içindeki ortaklaşa tecrübe ve onun anlatımları çok etkin bir birleştirme ve kaynaştırma gücü olarak etki yapar. Grubun korunma ve kurulma ihtiyaçları, üyelerin birbirlerine karşı dayanışma duygularının oluşma ve gelişmesinde önemli bir rol oynar.

Bu, bir gruptaki resmi inancın zorunlu olarak, başlangıçtaki toplumsal ve psikolojik şartların tam  ifadesi gibi ele alınması gereğini göstermez. Din kurucusu, din önderi veya haleflerinin yanılma paylarını ve karşılaştıkları hayal kırıklıklarını hesaba katmak gerekir.  .Mezhepçilik  zihniyeti (Sectarianisnıe) nin tarihi, bu konuyu aydınlatan bazı örnekler verir. Kavram ve şekillerin gerçek yönünü, bilinçaltı anlamını ve nedenlerini yorumlama işinde psikoloji, psiko-sosyoloji ve psikopatolojinin çok değerli yardımları olabilir

Bununla beraber asıl sosyolojiyi ilgilendiren cihet, dini kavranılar,  kutsal törenler ve toplumsal yapılardır. Bunlar sosyolojik bir birlik sağlamak üzere toplum üyelerini hem birleştiren hemde onları dış alemden ayıran açık ve belirli bir dini tecrübeyi aksettirir. Cemaat ve tarikatlar gibi sırf dini olan guruplar (Groupements Specifiquement Religieux) ın durum ve idoolojilerini aile ve kahile gibi hem dini hem tabii  olan  gurupların ki  ile karşılaştırmak çok ilgi çekicidir. Her iki halde de yabancılara karşı teorinin emrettiği ve pratiğin izlediği farklı bir durum ve tutum göze çarpar. Birinci şıkta yabancı yalnız iman bakımından guruptan ayrı kaldığı halde ikinci şıkta yabancı guruptan hem iman hemde kan bakımından ayrılır.

O halde sosyolojik yönden dinin iki türlü etkisi vardır: Her  yeni din,  yeni bir alem ve yeni bir dünya görüşü (Weltanschaung) yaratır. Bu yeni alemde, eski görüşler, bayatlaııuş ve günü geçıniş kurunılar varlık sebeplerini kaybederler. Burada tabii guruplardan gelen görüşler ortadan kalkar, eskiler silinir ve yeni bir eşya düzeni kendini gösterir. Şüphesiz bu değişmeler devrimci de olabilirler. Bütün mesele, geleneksel elemanların bu·yeni görüşle ya pılan yorunılarının genişliğine bağlıdır. Yeni bir  dinin demeçleri, vaaz ve hitapları, bu din evrensel nitelikte olsa bile, ilk olarak az çok düzenli bir gruba yönelir. Kültürü yüksek ve sosyal yapısı ayrınılı toplumlarda ihtidaların içinde cereyan ettiği ortam çoğu zaman tecanüsten yoksundur.

Huy ve soy, düşünce ve kültür bakımından bu kadar tutarsız olan elemanların din etkisi altında nasıl tek düzen ve tek parça bir gurup meydana getirdiklerini incelemek, Din Sosyolojisinin ilginç bir konusudur.

İlk hıristiyan (Ekklesia), Buda ve Jaina (Samgha) İslam ve zerdüşt cemaatleri bu konuda gerekli bilgi ve malzemeyi verirler. Bu seviyede daha kesif bir dini tecrübenin sonucu olarak özel bir takım problemler ortaya çıkar. Burada önemle dini tecrübenin özü olan tanrı ve tanrıya yaklaşma ve onunla birleşme konusu üzerinde durulur.  Bu  münasebet  tasarlanabilen bütün diğer insanlar arası münasebetler karşısında bir üstünlük ve öncelik gösterir.

Fakat yeni gurupta din hayatının kesifleşme ve gelişmesiyle bu tecrübenin yayılması (sirayeti) çok güç olur. İlk safhalarda dini tecrübe anlatımlarının ortaklaşa araç ve anlamlan olan semboller bir dereceye kadar yumuşaklık ve kolaylık gösterirken, daha rasyonel görüşlerin ve daha  evrimli törenlerin gelişmesi bu sembollerin anlaşılmasını güçleştirir; başka bir deyişle, eğer geleneksel sembollerin dini  cemaatın  temeli  sayılması  zaruri ise bunların daha açık olarak tanımlanması gerekir.  Yukarıda  belirtildiği üzere yüksek seviyedeki dinde, grubu bütünleme ve perçinle eye götüren etkenler vardır.

Bu durumda, daha  küçük,  daha  kesif  bir  din  hayatı  yaşayan  seçkin bir dini grup (elite religicux) kurulmuş olur. Dinler Biliminde buna cemaat içinde cemaatcik (Ecclesiola in Ecclesia) denir. Bu küçük topluluk üyeleri herkese açık bulunan dini cemaattakinden daha derin tecrübeler, daha sıkı kurallar veya daha sıkı örgütlerle birbirlerine bağlıdırlar. Yeni grubun üyelerini daha sıkıca birleştiren dış alemin tepkileri de bir kenara bırakılmayacak derecede önemlidir.

Din  kardeşliği  (Fraternite  religieuse)  incelenirken  karşılıklı  bir  süreç veya münasebeti  unutmamak  gerekir.  Bu  süreçle  bir  dini  cemaatın  zihniyet ve tutumunu, o cemaatın üyeleri yaratır. Buna  karşılık  gurup  üyelerinin tutumları ferdi kavramlar üzerinde  geniş  ölçüde  etki yapar. Cemaat içinde·- özel terimlerin yerleşmesi, ahlak ve  adetlerin  gelişmesi  böylece  gurubun  etkisi altında gerçekleşir. Bu karşılıklı uyarma ve isteklendirme dil  ve  diğer yaratıcı  faaliyetlerin  etüdünde  de  kendini  gösterir.  Dil  felsefesinin   bugün bile en büyük temsilcilerinden biri olan büyük Willıelm Von Humboldt çok öneınli olan şu ilkeyi savunur. Gurup konuşarak dili, dil de sırası gelince, gurubu yaratır. Yazara göre kutsal  dil  ile din  münasebetlerinin, dil sosyolojisi ile  din  sosyolojisi arasında  olduğu  gibi, ilgi çeken  bir  çok benzerlikleri vardır.

İlginizi Çekebilecek Konular

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir